Condooms of onthouding?! Een zinloos debat

2009-08-22T18:26:00.000+02:00

Een uitspraak van de paus over condooms doet het altijd goed in de media. Een paar weken lang zijn het Vaticaan, verschillende overheden en hulpverleners over en weer bezig de voorlichtingsmethoden van de ander aan te vallen terwijl ze hun eigen methode goed praten. Als we de media mogen geloven, staat of valt de aids-bestrijding met het wel of niet uitdelen van condooms in Afrika. De betrokken partijen dragen bij aan dit beeld door altijd maar weer hetzelfde thema aan te snijden. Maar de hele kwestie condooms versus onthouding en trouw is in Afrika van secundair belang.

Dat komt doordat beide benaderingen veronderstellen dat seks een vrijwillige daad is waar twee seksueel gelijkwaardige mensen in vrijheid voor kiezen. Dat lijkt een hele logische veronderstelling en in onze veilige Westerse samenleving is die aanname grotendeels terecht. Maar de condoomdiscussie gaat niet over het Westen. Het gaat over Afrika beneden de Sahara, daar waar het grootste aantal HIV geïnfecteerden woont. De plek waar per jaar de meeste nieuwe besmettingen erbij komen. En ook de plek waar veiligheid en seksuele gelijkwaardigheid niet bestaan.

Conflicten
Gedwongen seks is in de meeste Afrikaanse landen beneden de Sahara geen uitzondering maar de regel die het leven van bijna alle meisjes en vrouwen beheerst. Om te beginnen zijn er de vele oorlog- en conflictgebieden. Verkrachting wordt sinds de jaren negentig systematisch ingezet als een goedkope manier om samenlevingen te ontwrichten. In etnische conflicten wordt verkrachting ingezet als een middel om de bevolkingsgroei van de verschillende etnische groeperingen te bepalen. Seksueel geweld tegen vrouwen en meisjes tijdens conflicten is vastgesteld in landen als Burundi, Ivoorkust, Ghana, Oeganda, Rwanda en Soedan (met name Darfur). Ook in Tsjaad, Somalië en de Democratische Republiek Congo is het probleem gesignaleerd. De VN campagne tegen verkrachting in conflictgebieden schat dat tijdens het conflict in Rwanda 500.000 meisjes en vrouwen het slachtoffer werden van seksueel geweld. In Sierra Leone zou het om 64.000 slachtoffers gaan. In het voortdurend conflict in Darfur zouden dagelijks honderden vrouwen ten prooi vallen aan deze vorm van terreur.

Daders
Volgens een rapport van Amnesty International lopen de daders uiteen van leden van gewapende groepen, vijandige en eigen soldaten tot politieagenten en soms zelfs VN soldaten. Het probleem beperkt zich niet tot de conflictgebieden, maar strekt zich uit naar de regio’s waar de verschillende gewapende groepen zich tussen de gevechten door schuilhouden. Ook rond vluchtelingenkampen komt seksueel geweld regelmatig voor. Meisjes en vrouwen die het vluchtelingenkamp verlaten om hout of water te halen, worden door gewapende groepen omsingeld en verkracht door de hele groep. In dorpen aan de rand van conflict gebieden worden meisjes ontvoerd en gedwongen om mee te vechten en seks te hebben met de groepsleden. Verreweg de meeste daders worden nooit vervolgd. Niet tijdens het conflict maar ook niet daarna.

Huwelijk
Vrouwen en meisjes die niet in of naast een conflict gebied wonen, krijgen op andere terreinen te maken met seksueel geweld. Veel jonge meisjes worden gedwongen te trouwen met vaak oudere mannen. Omdat in de meeste gevallen een bruidsschat wordt betaald, worden vrouwen gezien als het eigendom van hun man. Een vrouw die seks weigert wordt geslagen en verkracht. Een vrouw die met een condoom wil vrijen krijgt veelal dezelfde behandeling. Vrouwen die geen gewelddadige man hebben, komen in de problemen wanneer hun echtgenoot overlijdt.

Weduwen en meisjes
Omdat ze geen recht hebben op eigendommen en erfenissen, worden ze kaalgeplukt door familieleden van hun man. In een land als Kenia kunnen de familieleden eisen dat de vrouw seks heeft met een onbekende man om haar lichaam ‘vrij te maken van de geest van haar overleden man’. Dit gebeurt onder dwang en zonder condooms. Beroofd van al hun spullen, komen weduwen regelmatig in de prostitutie terecht. Ook zijn er vrouwen die seksuele diensten verlenen in ruil voor eten en andere basisvoorzieningen. Meisjes die naar school gaan vallen in veel landen ten prooi aan docenten die hen dwingen tot seks in ruil voor een voldoende of een goed cijfer. Ook door klasgenoten worden meisjes vaak tot seks gedwongen. Soms gebeurt dat in ruil voor bijles of hulp bij het maken van hun huiswerk.

Wet
Sommige landen erkennen verkrachting binnen het huwelijk niet of hebben geen wet die seks tussen een docent en zijn leerlingen verbiedt. In landen waar deze wetten wel aanwezig zijn, worden ze niet of nauwelijks gehandhaafd. De politie heeft vaak niet genoeg zin, kennis en middelen om aangiften te onderzoeken. In de sporadische gevallen dat daders gearresteerd worden, staan ze na een paar dagen weer op straat zonder dat er sprake is van verdere vervolging. Deze situatie zorgt ervoor dat het seksueel geweld toeneemt. Bovendien doen veel slachtoffers geen aangifte uit schaamte en angst voor wraakacties.

Seksueel geweld en AIDS
Amnesty International, Human Rights Watch, de Verenigde Naties en Stop AIDS NOW onderkennen allemaal de relatie tussen seksueel geweld en de verspreiding van het HIV-virus. Bij een verkrachting ontstaan er vaak wondjes die de overdracht van het HIV-virus makkelijker maken. Uit onderzoek blijkt dat gewelddadige echtgenoten een grotere kans lopen om besmet te raken en het virus aan hun vrouwen door te geven. Angst voor geweld maakt het haast onmogelijk voor vrouwen om seks te weigeren of te onderhandelen over condooms. Omdat vrouwen bij een scheiding alles kwijtraken, durven ze niet weg te gaan bij een gewelddadige man.

Stiekem
Weduwen en wezen die in armoede leven, zijn vaker het slachtoffer van seksueel geweld en andere vormen van gedwongen seks. Ook zij lopen een groter risico op besmetting. Eenmaal besmet blijkt het voor vrouwen met een gewelddadige echtgenoot moeilijk om de juiste medische hulp in te schakelen en hun medicijnen op de juiste tijden te gebruiken. Angst voor ontdekking door de echtgenoot en het geweld dat daarop kan volgen, zorgt ervoor dat veel vrouwen stiekem afspraken moeten maken bij de dokter. Ook het innemen van medicijnen mag niet opvallen. De noodzaak om de ziekte en de behandeling geheim te houden, betekent dat vrouwen soms gedwongen zijn om hun afspraken te missen en medicijn doseringen over te slaan. Veel hulpverleners weten niet hoe ze patiënten die door huiselijk geweld doseringen of controles missen, kunnen helpen.

Veiligheid en seksuele gelijkwaardigheid
Wie met al deze informatie in het achterhoofd de discussies over voorlichtingsmethodes leest, voelt meteen hoe nutteloos die discussie eigenlijk is. Het heeft geen zin om over voorlichtingsmethodes te kibbelen zolang de veiligheid van meisjes en vrouwen niet gewaarborgd is. Als het Vaticaan en hulpverleningsorganisaties daadwerkelijk de verspreiding van HIV willen tegengaan, zullen ze eerst het geweld tegen vrouwen moeten overwinnen. Pas wanneer vrouwen als seksueel gelijkwaardige partners kunnen ‘onderhandelen’ over seks, hebben voorlichtingsmethodes een kans van slagen.

Verandering
De organisaties die in dit artikel genoemd worden, zijn ieder op hun eigen manier bezig om de positie van vrouwen in verschillende landen te versterken. Een nog bredere samenwerking tussen alle partijen uit het Westen samen met de grassroots organisaties in Afrika zou een echte verandering teweeg kunnen brengen. Meer internationale diplomatieke druk voor het ontwerpen, uitvoeren en handhaven van wetten die vrouwen en meisjes beschermen. Maar ook het inzetten van campagnes tegen verkrachting en seksueel geweld. Het gebruiken van radio als een platform waar vrouwen en meisjes hun eigen geluid kunnen laten horen en het op gang brengen van de maatschappelijke discussie over de man/vrouw verhoudingen. Al die wegen moeten bewandeld worden ten einde het doel te bereiken. Een toekomst waarin meisjes en vrouwen als gelijkwaardige mensen worden behandeld. Waar ze veilig de straat op kunnen naar school of naar hun werk. Waar weduwen en wezen recht hebben op een erfenis om in hun bestaan te voorzien. Met als eindbestemming een toekomst waarin het aantal nieuwe infecties met HIV teruggedrongen is tot beneden de 4% per jaar.

Bronnen:
http://www.stoprapenow.org/
http://www.hrw.org/en/news/2009/04/08/dr-congo-brutal-rapes-rebels-and-army http://archive.amnesty.org/air2008/document/101.pdf
http://archive.amnesty.org/air2008/eng/download-report.html (als de pdf link te traag is, kan men het rapport hier downloaden)
http://www.hrw.org/legacy/english/docs/2005/03/21/africa10357.htm
http://www.svri.org/factsheet.pdf
http://www.iwhc.org/storage/iwhc/docUploads/Triple Jeopardy 6-4 FINAL_references.pdf
http://www.who.int/violence_injury_prevention/violence/global_campaign/en/chap6.pdf

Tradicide en het Nederlands gebrek aan atheïsten

2009-04-01T15:54:00.000+02:00

Nederland is een nieuwe hoogleraar rijker. Op 13 maart sprak P.J.E. Chatelion Counet de rede ‘Woorden als spijkers’ uit waarmee hij zijn nieuwe ambt aan de Universiteit van Amsterdam (UVA) aanvaardde. Chatelion is benoemd tot Bijzonder Hoogleraar ‘De Bijbel in de Nederlandse cultuur’.

De nieuwe hoogleraar weet zijn publiek te boeien en te prikkelen met zijn uitspraken. Het is duidelijk dat hij de Bijbel een flinke rol in de Nederlandse samenleving toekent. De Nederlandse cultuur zou zijn gevormd door het Joods-christelijke gedachtegoed van de Bijbel zelfs tot in haar afwijzing van de gevestigde godsdiensten. Zo stelt Chatelion dat Nederland geen atheïsten kent. “Nederland kent hooguit protestantse atheïsten en katholieke atheïsten”. Hoewel de hoogleraar deze uitspraak niet nader toelicht, kan men wel raden waar hij op doelt. Dit jaar is het vijfhonderd jaar geleden dat Calvijn werd geboren en dat Erasmus zijn ‘Lof der zotheid’ schreef. Een protestant en een katholiek die ieder een onmiskenbare invloed op de Nederlandse cultuur hebben gehad.

'Tradicide'
Maar de afgelopen jaren is er volgens Chatelion sprake geweest van een ‘tradicide’. De moord op traditie die er onder andere toe geleid heeft dat men de Bijbel als inspiratiebron van kritiek op de samenleving uit het oog heeft verloren. Zijn hoogleraarschap plaatst hij in dit teken. De nieuwe hoogleraar ziet het niet als zijn taak om in kaart te brengen wat er verloren is gegaan. Evenmin beschouwt hij zijn ambt als een poging om te redden wat er te redden valt. Nee, Chatelion wil vooral onderzoek doen naar de actuele rol van de Bijbel in de Nederlandse samenleving en cultuur. Daarbij keert hij zich tegen de religiewetenschappen die de Bijbel en alle andere heilige geschriften puur als cultureel erfgoed benaderen. Want, zo stelt hij, de Bijbel laat zich niet vrijblijvend lezen. De Bijbel is volgens Chatelion, “een aanval op onverschilligheid, hedonisme, waarheidsaanspraken en op vrijheid zonder engagement”.

Zelfkritisch
De Bijbel is van belang voor de Nederlandse samenleving omdat er, zo zegt de nieuwe hoogleraar, een zelfkritisch mechanisme in zit. Het is door dit zelfkritisch mechanisme dat het Evangelie de Thora (eerste vijf boeken van de Joodse Bijbel en het Oude Testament) kon veranderen doormiddel van de Thora. Hiermee doelt Chatelion op het gegeven dat Jezus in de Evangeliën de nieuwe regel ‘Bemin God boven alles en uw naaste als uzelf’ samenstelt uit de twee Thora teksten Deut. 6:5 en Lev. 19:8.
De nieuwe hoogleraar signaleert in de moderne tijd de neiging om te denken volgens de stijl van de oude Grieken. In die denkstijl kan er maar één waarheid zijn. Dit leidt ertoe dat oude inzichten vernietigd worden door nieuwe. Daartegenover plaatst hij de Joodse denkstijl waarin ruimte is voor een gelaagdheid van betekenissen. Er is niet één waarheid en als een bepaalde interpretatie het onderspit delft, dan wordt die niet uit de leer verwijderd. Als voorbeeld van deze manier van denken, verwijst Chatelion naar de Scheppingsverhalen in het boek Genesis (het eerste boek van de Bijbel). Het scheppingsverhaal in Genesis 1 is niet alleen duidelijk anders dan het verhaal in Genesis 2, het is ook jonger en in bepaalde opzichten ‘wetenschappelijker’. Het gaat om twee verschillende denkbeelden over God en de Schepping. De Bijbelschrijvers hebben ervoor gekozen om de beide denkbeelden naast elkaar te zetten.

'Centrifugaal particularisme'
Chatelion pleit voor een terugkeer naar de Joodse manier van denken. Door die terugkeer zou er beter gebruik gemaakt kunnen worden van het zelfkritische mechanisme in de Bijbel. De tekst wordt dan opnieuw een “toetsteen en struikelblok voor discriminerende bepalingen in het heden en verleden.” Zodat het geloof uiteindelijk kan worden tot “een huis met vele kamers, waar plaats is voor velen.” Om dit alles samen te vatten heeft de kersverse hoogleraar een nieuwe term bedacht, ‘centrifugaal particularisme’. De definitie van die term luidt: vanuit je (onvervreemdbare) traditie ruimte maken voor de vreemde.
Zeker in de huidige tijd waarin cultuur, normen en waarden en integratie grote vraagstukken zijn waar de samenleving mee worstelt, is dit pleidooi voor een kosmopolitische houding van groot belang. De vraag is alleen, in hoeverre de samenleving bereid is om over deze zaken na te denken nu de recessie woedt? Ruimte maken voor vele waarheden is in zeker opzicht een luxe product waar mensen vooral voor kiezen wanneer ze zekerheid hebben over hun eigen bestaan. Nu die zekerheid voor veel mensen wegvalt, zal de bereidheid om andere waarheden te accepteren naast de eigen bekende en gekoesterde waarheid, gaan afnemen. De nieuwe hoogleraar staat voor de uitdaging om tegen de stroom in zijn visie uit te dragen.

Tafurweb

Condooms of onthouding?! Een zinloos debat

Tradicide en het Nederlands gebrek aan atheïsten